Tüm haramlardan sakınmaya ve ibadetlerini yerine getirmeye çalışan bir kimse, rüyasında Efendi Baba’sını veya Pîrân Efendilerimizi göremiyorsa, manevî olarak ilerlediğini nasıl anlayabilir? Nefs-i Mutmainne makamına ulaştığında ne gibi hâller zuhur eder?

Rüyada, mürşid-i kâmili veya büyük zatları görmek ya da bazı manevi hâllere mazhar olmak manevi ilerlemenin yegâne veya mutlak ölçüsü değildir. Mü’min, amellerini ve ibadetlerini rüyalar veya keşifler için değil, sadece “Allah’ın rızasını kazanmak” amacıyla yapar.

Cennet Mekân Abdullah Baba (ks) Hz.leri;

Bizim gayemiz rüya görmek, keşif ve keramet sahibi olmak değildir. Bizim tek bir davamız vardır: 'İlâhî ente maksûdî ve rızâke matlûbî Ya Hz. Allah' (İlâhî! Benim maksadım Sensin, aradığım ise Senin rızandır) hakikatine ermektir. Bir kul, haramlardan kaçınıp ibadetlerini yapabiliyorsa, en büyük keramet istikamettir.

Demek ki bu yolda asıl maksat; keramet görmek, rüyada mürşidi veya büyük zatları görmek, keşiflere mazhar olmak yahut birtakım olağanüstü hâller yaşamak değildir. Bunlar zuhur ederse Allah’ın bir lütfu olarak görülür; fakat kulun asıl hedefi bunlar hâline getirilmez.

Kulun gayesi, Allah-ü Teâlâ’nın rızasını kazanmaktır. İbadetini Allah için yapar, haramlardan Allah için sakınır, nefsini Allah’ın razı olduğu hâle getirmeye çalışır. Kendisine bir hâl veya keşif verilse şükreder; verilmediğinde ise yolundan geri kalmaz. Çünkü onun için asıl önemli olan, manevî hâller yaşamak değil, Allah’ın rızasını kazanmaktır.

Bu sebeple bir kimsenin manevî ilerleyişini değerlendirirken “Rüyamda mürşidimi gördüm mü, keşif yaşadım mı, manevî bir hâl geldi mi?” gibi hususlardan ziyade, Allah’ın emirlerine karşı bağlılığına, haramlardan sakınmasına, ibadetlerindeki devamlılığına, nefsin kötülüklerinden uzaklaşmasına ve ahlâkının güzelleşmesine bakmak gerekir.

Geçmişte nice talipler, nice dervişler büyük hâllere, derin manevî tecellilere mazhar olmuş ve muazzam rüyalar görmüşlerdi. Ancak ne hazindir ki, o gün o hâlleri yaşayıp da bugün istikametini kaybeden, hatta yolun dahi dışında kalan nice kimseler var. Bugün geriye baktığımızda, sadece bu hâllere mazhar olmanın kişiyi manevî olarak yükselttiğinin bir ölçüsü olmadığını görüyoruz.

Burada unutulmaması gereken en temel hakikat şudur: Şeriatsız tarikat olmaz.

Bir kimse namazını aksatıyor veya kılmıyorsa, yaşantısında şeriat ölçülerinden tavizler ve eksiklikler varsa; gördüğü rüyalar veya yaşadığı hâller sebebiyle kendisini manen üst makamlarda görmesi tamamen bir aldanıştır.

Kişi kendini manen ilerlemiş zannediyor. Hâlbuki o gördüğü şeyler, makamın gereği olan manevî zuhur değil, belki de verilen bir lütuftur. Hatta bazen istidrâctır.

İstidrâc nedir? Allah'ın, isyanda ısrar eden veya şükürsüzlük eden kimseye dünyada verdiği nimetlerin azap sebebi olmasıdır. Yani kişi, aslında doğru yoldan sapmıştır ama Allah ona "daha çok nimet" verir. Bir kimseye rüya, keşif, hâl verilir. O da, bunu "ben yükseldim" diye anlar. Oysa bu, onun için imtihandır, müjde değil.

İstidrâc ile Keramet Arasındaki Fark

Bu ayrımı bilmek hayatîdir. Keramet, şeriata bağlı ve istikamet üzere olan kulda zuhur eder. İstidrâc ise şeriattan sapan ve isyanda ısrar eden kimsede görülür. Keramet, kişiyi şeriata daha çok bağlar; istidrâc ise şeriattan kopmaya götürür. Kerametin kişideki etkisi tevazu, acziyet ve şükrü artırmaktır. İstidrâcın etkisi ise gurur, kibir ve "ben yükseldim" zannıdır. Keramet sahibinin ameli ve ibadeti artar, derinleşir. İstidrâc içindekinin ise azalır, gevşer. Keramet sahibi "ben bir hiçim" der; istidrâc içindeki ise "ben makam sahibiyim" der. Neticede kerametin sonu huzur ve selâmettir; istidrâcın sonu ise hüsran ve helâktır.

Dışarıdan bakıldığında rüyaları ve keşifleriyle sanki Nefs-i Mutmainne (4. makam) seviyesine ermiş gibi görünen bir insan, amelsizlik ve şeriat eksikliği yüzünden gerçekte henüz Nefs-i Levvâme derecesinde bile sayılmaz.

Asıl olan istikamettir. Kulun, Allah-ü Teâlâ’nın emirlerine bağlılığı, farzlarını yerine getirmesi, haramlardan sakınması, Sünnet-i Seniyye’ye ittiba etmesi, nefsinin kusurlarını görüp ıslah etmeye çalışması ve hâlini günden güne güzelleştirmesidir.

İstikameti olmayan bir hâlin, köksüz bir ağaçtan farkı yoktur.

Kur'an'da: "Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra istikamet üzere olanlara melekler iner ve derler ki: Korkmayın, üzülmeyin..."[1]

Dikkat edin: "Hâl gördüler." değil, "istikamet üzere oldular." buyruluyor.

Üstadımız Cennet Mekân Abdullah Baba (ks) Hz.leri;

"Görmeden, haberi olmadan o kadar ileriye gidenler var ki; nice halleri, manevi durumları görenlerin çok çok ilerisine geçmişlerdir." buyurmaktadır.

Peki, bir kimse rüya görmüyorsa veya herhangi bir manevî hâle mazhar olmuyorsa, manevî olarak ilerlediğini nasıl anlayacaktır?

Bunun ölçüsü rüyalar, keşifler veya olağanüstü hâller değildir. İnsan, kendi hâline bakmalıdır. Manevî ilerlemenin en önemli göstergesi istikamettir.

Kişi, Allah-ü Teâlâ’nın emir ve yasaklarına daha hassas bir şekilde riayet ediyor mu? Peygamber Efendimizin (sav) Sünnet-i seniyye’sini hayatına daha fazla nakşetmeye gayret ediyor mu? Gözü haramdan, dili gıybet ve yalandan, kalbi ise kibir, haset, ucub ve riyadan temizleniyor mu?

Kötü huylarını terk edip sabır, tevazu, cömertlik, merhamet ve teslimiyet gibi güzel ahlâklarla hâllenmeye çalışıyor mu? Daha önce nefsine ağır gelen ibadetleri zamanla severek yapmaya, haramlardan ise daha hassas bir şekilde uzak durmaya başlıyor mu?

Zikir ve ibadetlerinde kalbi huzur buluyor, dünya hırsı ve kaygıları yavaş yavaş kalbinden çekiliyor ve Allah-ü Teâlâ ile beraber olma şuurunun, yani huzur hâlinin, hayatına yerleşmesi artıyor mu?

İşte insan bunlara bakmalıdır.

“Neden rüya görmüyorum, neden bende bir hâl zuhur etmiyor?” diye başkasının hâliyle kendisini mukayese etmek yerine, “Ben dünden bugüne Allah’ın rızasına daha uygun bir kul olabildim mi?” diye kendi hâline bakmalıdır.

Üstadımız Cennet Mekân Abdullah Baba (ks) Hz.leri;

“Manen çok ileri derecelerde olduğu hâlde hiçbir şey görmeyen pek çok dervişim var. Hatta maneviyatı görerek ilerleyenlerden ziyade, hiçbir şey görmeden, herhangi bir hâle mazhar olmadan ilerleyen dervişlerimin sayısı daha fazla. Öyle ki onların birçoğu, Cenâb-ı Hakk’ın kendilerine lütfettiği yüksek makamların ve derecelerin farkında dahi değildirler.” buyurmuştur.

Nefs-i Mutmainne Makamında Zuhur Eden Hâller ve Özellikler

Nefs-i Mutmainne, nefsin dördüncü mertebesidir. Üstadımız Cennet Mekân Abdullah Baba (ks) Hz.lerinin anlatımıyla bu makam, dervişlik ve hakiki insanlık sıfatının başladığı makam olarak ifade edilir. Bu makama ulaşan kimsede birtakım manevî hâller zuhur eder.

Kur’ân-ı Kerîm’de:

“Ey huzura kavuşmuş nefis! Sen Ondan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön. (İyi) kullarımın arasına gir. Cennetime gir.”[2] buyrulmaktadır.

Bu mertebede kul, Allah-ü Teâlâ’nın rızasına mazhar olur. Kulun kalbinde Cenâb-ı Hakk’ın rızasına kavuşma ve Ondan razı olma hâli kuvvetlenir.

Nefs-i Emmâre, Levvâme ve Mülhime mertebelerinde nefsin ve hayvanî ruhun hâkimiyeti altında bulunan insan, bu makamda farklı bir hâle erişir. Cennet Mekân Abdullah Baba (ks) Hz.lerinin ifadeleriyle, rûh-u sultânînin iktidarı başlar ve kişi hakiki insanlık vasfına doğru yükselir.

Kul, ilme’l yakînden ayne’l yakîn derecesine geçer. Kalbî idrak kuvvetlenir, manevî perdelerin kalkmasına dair hâller zuhur eder. İbadet ve kulluk, yalnızca şeklen yerine getirilen ameller olmaktan çıkar. Kul yaptığı ibadetlerin mânâsını ve kulluğun hakikatini daha derinden idrak etmeye başlar. Böylece ibadet, taklitten tahkike doğru bir hâl alır.

Bu makamda kulda cömertlik, kalp rikkati, merhamet ve gözyaşı gibi hâller artar. Üstadına karşı teslimiyeti kuvvetlenir. Tasavvuf yolunda ifade edildiği üzere, mürşid-i kâmilin terbiyesi karşısında “ölü yıkayıcının elindeki ölü gibi” teslimiyet göstermeye gayret eder.

Ancak burada çok önemli bir husus vardır: Bu hâllerin zuhur etmesi, kişinin kendisini üstün görmesine asla vesile olmamalıdır. Bilakis manevî hâller arttıkça kulun tevazu ve Allah-ü Teâlâ’ya iltica etmesi artmalıdır.

Çünkü bu makamda da insan büyük imtihanlarla karşılaşabilir. Etrafındaki insanların onu övmesi, kendisini rüyalarında yüksek makamlarda gördüklerini söylemeleri veya bazı gaybî hâllere vâkıf olması, kişinin nefsine hoş gelebilir. Eğer bunlar karşısında kalbine “Ben oldum, ben yükseldim, bu hâlleri kendim elde ettim.” şeklinde bir benlik ve ene duygusu gelirse, bu durum onun için büyük bir tehlike hâline gelir.

Bu sebeple manevî hâllere değil, Allah-ü Teâlâ’nın rızasına ve istikamete bakmak gerekir. Kul kendisine verilen her hâli bir lütuf bilmeli, hiçbir hâli kendinden bilmemeli ve “Bunlar Rabbimin bana ihsanıdır.” diyerek şükretmelidir.

Nefs-i Mutmainne makamında dahi kulun en büyük imtihanlarından biri benliktir. Bu nedenle kâmil bir mürşidin terbiyesi ve edebi altında bulunmak, nefsin oyunlarına karşı uyanık olmak ve kendisine verilen hiçbir manevî hâli sahiplenmemek büyük önem taşır.

Netice itibarıyla makamın ölçüsü yalnızca zuhur eden manevî hâller değildir. Asıl ölçü; şeriata bağlılık, Sünnet-i Seniyye’ye ittiba, güzel ahlâk, tevazu, teslimiyet ve Allah-ü Teâlâ’nın rızasını her şeyin üzerinde tutmaktır.

[1] Fussilet Suresi, 30

[2] Fecr Suresi, 89/27-30