Fatiha Suresi’nin 5. ayetinde geçen “İyyâke na‘büdü ve iyyâke neste‘în” ifadesini nasıl anlamalıyız? “Yalnız Sana kulluk eder, yalnız Senden yardım dileriz” ayetinin manası nedir?

Fatiha Suresi’nin 5. ayet-i kerimesinde Rabbimiz şöyle buyuruyor:

“İyyâke na‘büdü ve iyyâke neste‘în.”

“Yalnız Sana kulluk eder, yalnız Senden yardım dileriz.”

Bu ayet-i kerimenin manasını daha iyi anlayabilmek için öncelikle Peygamber Efendimiz ’in ﷺ İslâm’ın esaslarını bildiren hadis-i şeriflerini hatırlamamız gerekir.

Peygamber Efendimiz ﷺ  şöyle buyurmuştur:

“İslâm beş esas üzerine kurulmuştur: Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in Onun Resûlü olduğuna şehadet etmek…”[1]

Yani bir kimsenin İslâm’a girmesinin esası, kelimeyi şehadet getirerek Allah’ın birliğini ve Hz. Muhammed’inﷺ  Allah’ın Resûlü olduğunu tasdik etmesidir.

Peygamber Efendimiz ﷺ  bir başka hadis-i şeriflerinde de şöyle buyurmuştur:

“İman etmedikçe cennete giremezsiniz. Birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız. Size, yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir şey göstereyim mi? Aranızda selâmı yayın.” [2]

Buradan anlıyoruz ki iman, yalnızca dil ile ifade edilen bir sözden ibaret değildir. İman, mü’minin gönlüne yerleşmeli; muhabbetine, ahlâkına ve insanlarla olan münasebetlerine de yansımalıdır.

Nitekim Rabbimiz, iman eden kullarına sadıklarla beraber olmayı da emretmektedir:

“Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının ve doğrularla (sâdıklarla) beraber olun.”[3]

Öyleyse kul, önce imanını sağlamlaştırmalı, ardından Allah’ın emirlerine bağlılık ve takvâ üzere yaşamalı, sadık ve salih kimselerle beraber olmaya gayret etmelidir.

Kelimeyi şehadet getirerek imana adım atan, mü’min kardeşlerini seven ve sadıklarla beraber olmaya gayret eden bir kul, Fatiha Suresi’nin 5. ayetinin muhatabı olur.

Rabbimiz, “İyyâke na‘büdü ve iyyâke neste‘în” buyururken, “Yalnız Sana kulluk ederim, yalnız Senden yardım dilerim.” şeklinde tekil bir ifade yerine, “Yalnız Sana kulluk ederiz, yalnız Senden yardım dileriz.” şeklinde çoğul bir ifade kullanmaktadır.

Bu çoğul ifadenin üzerinde düşünmek gerekir. Kul, Allah’a kulluğunu yalnızca kendisini merkeze alarak değil, Peygamber Efendimizin ﷺ, sahâbeyi kirâmın ve Allah’ın sâlih kullarının yoluna bağlılık şuuruyla da ifade eder.

Sanki şöyle niyaz eder:

“Yâ Rabbi! Biz, Peygamber Efendimizin ﷺ  ve Onun ashâb-ı kirâmının izinden giderek Sana kulluk etmeye gayret ediyoruz. Onların gösterdiği yoldan Sana yöneliyor, onların yaşadığı dinî ölçülere tâbi oluyoruz. Senden yardım diliyor, bizi de sâlih kullarının yolundan ayırmamanı niyaz ediyoruz.”

Burada asıl dikkat edilmesi gereken husus, mü’minin ibadetini ve kulluk anlayışını kendi şahsî kanaatine göre değil; Kur’an-ı Kerim, Peygamber Efendimizin ﷺ  sünnetine ve Onun rehberliğinde şekillenen dinî ölçülere göre yaşama gayretidir.

Bizler de bugün ibadetlerimizi Peygamber Efendimizin ﷺ  ve sahâbeyi kirâmın yolunu örnek alarak yerine getirmeye çalışıyoruz. Dinimizi anlamada ve yaşamamızda Kur’ân-ı Kerîm, Sünnet-i Resûlullah, icmâ-i ümmet ve kıyâs-ı fukahâ olarak ifade edilen dinî delilleri esas alıyoruz. Böylece Ehl-i Sünnet ve’l Cemaat’in ortaya koyduğu itikâdî ve amelî çizgiye bağlı kalmaya gayret ediyoruz.

Öyleyse kul, “Yalnız Sana kulluk ederiz.” derken yalnızca kendi ibadetini dile getirmekle kalmaz; kendisini mü’minler topluluğunun, Peygamber Efendimizin ﷺ  sünnetine bağlı olanların ve sâlih kulların yolunun bir mensubu olarak da görür.

“Yalnız Senden yardım dileriz.” derken ise gerçek yardımın ve tevfîkin Allah’tan geldiğini bilir; Onun rızasına uygun bir hayat yaşayabilmek için kendisine doğru yolu gösteren peygamberlerin rehberliğine ve sâlih kulların örnekliğine tutunur.

Kur'an-ı Kerim'de ayetlerin manası birbiriyle bütünlük arz eder ve sonraki ayetler önceki ayetlere hamledilerek anlaşılır. Bu sebeple bir ayetin manasını kavrarken, onun öncesindeki ve sonrasındaki ayetlerle olan bağlantısını da dikkate almak gerekir.

Fatiha Suresi’nin 5. ayet-i kerimesinin ardından gelen “Bizi doğru yola ilet. Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna…” ifadeleri, bu bakımdan üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir bağlantı ortaya koymaktadır.

Burada kul, yalnızca Allah’a kulluk ettiğini ve Ondan yardım dilediğini ifade etmekle kalmamakta; aynı zamanda doğru yola iletilmeyi ve Allah’ın nimet verdiği kulların yolunda yürümeyi de niyaz etmektedir.

Peki, Allah’ın nimet verdiği ve bizden yolunda yürümemizi istediği kullar kimlerdir? Rabbimiz, Nisâ Suresi’nin 69. ayet-i kerimesinde şöyle buyuruyor:

“Kim Allah’a ve Resûl’e itaat ederse işte onlar, Allah’ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle, sıddıklarla, şehitlerle ve sâlihlerle beraberdir. Onlar ne güzel arkadaştır!” [4]

İşte burada anlamamız gereken husus şudur:

Fatiha Suresi’nde Allah’tan doğru yolu isteyen kul, yalnızca doğru yolu bulmayı değil, aynı zamanda Allah’ın nimet verdiği peygamberlerin, sıddıkların, şehitlerin ve sâlihlerin yolunda yürümeyi de niyaz etmektedir.

Böylece “Yalnız Sana kulluk eder, yalnız Senden yardım dileriz.” ayet-i kerimesiyle dile getirilen kulluk şuuru, “Bizi doğru yola ilet.” duasıyla devam eder ve Allah’ın nimet verdiği kulların yoluna yönelme talebiyle tamamlanır.

Burada dikkat çekici olan, Allah’a kulluk ile Onun gösterdiği doğru yolda yürüme talebinin aynı sûre içerisinde birbirini takip etmesidir. Mü’min, Allah’a kulluk ederken, Onun razı olduğu kulların yolunu tanımayı ve o yolda sebat etmeyi de istemektedir.

Ayetlerin tek başına değil, bir önceki ve bir sonraki ayetlerle nasıl bir anlam bütünlüğü oluşturduğunu en açık gösteren delillerden biri Nas Suresi’dir:

Rabbimiz şöyle buyuruyor:

“Kul eûzü bi-rabbi’n-nâs.”

 “De ki: İnsanların Rabbine sığınırım.” [5]

Bu, birinci ayet-i kerimedir. Ardından ikinci ayete geçiyoruz:

“Meliki’n-nâs.”

“İnsanların Meliki’ne.”[6]

Şimdi ikinci ayeti tek başına ele aldığımızda, mananın tamamlanması için önceki ayetle bağlantı kurmamız gerekir. Çünkü burada “İnsanların Meliki’ne” ifadesi, önceki ayetteki “sığınırım” fiiline bağlanmaktadır. Böylece manayı bir bütün hâlinde şöyle anlarız:

“İnsanların Rabbi ve Meliki olan Allah’a sığınırım.”

Kur’an-ı Kerîm’de ayetleri anlamaya çalışırken bu bütünlüğü göz önünde bulundurmalıyız. Bir ayetin manasını değerlendirirken onu bağlamından koparmamalı; öncesindeki ve sonrasındaki ayetlerle birlikte ele almalıyız.

Günümüzde bazı kimseler, bir ayet-i kerimenin manasını açıklarken ayetin öncesi ve sonrasıyla olan bağlantısını göz ardı ederek yalnızca kendi yorumlarını esas alabilmektedir. Bu yaklaşım, şefaat ve Allah’ın izin verdiği ölçüde evliyanın himmetinden istifade etme meselesinde de karşımıza çıkmaktadır.

Hâlbuki Kur’an-ı Kerîm’i doğru anlamak için ayetleri bir bütünlük içerisinde değerlendirmek, konuyla ilgili diğer ayetleri de dikkate almak gerekir. Fatiha Suresi’nde, önce “Yalnız Sana kulluk eder, yalnız Senden yardım dileriz.” buyurulması, ardından “Bizi doğru yola ilet.” ve “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna…” denilmesi, kulluğun ve hidayet talebinin Allah’ın razı olduğu kulların yoluyla irtibatını ortaya koymaktadır.

Buradan hareketle, şefaat ve himmet meselelerini değerlendirirken de bütün ilgili ayetleri birlikte ele almak gerekir. Elbette şefaat de himmet de Allah’ın iradesinden bağımsız düşünülemez; asıl yardım ve tesir Allah’a aittir. Peygamberlerin şefaati Allah’ın iznine, evliyanın himmetinden istifade anlayışı da Allah’ın dilemesine bağlıdır. Dolayısıyla bu meseleleri değerlendirirken bir ayeti diğerlerinden koparmadan, Kur’an’ın bütünlüğünü ve dinin temel ölçülerini esas almak gerekir.

[1] Buhârî, Îmân, 2; Müslim, Îmân, 1

[2] Müslim, Îmân, 93

[3] Tevbe Sûresi, 119

[4] Nisâ Sûresi, 69

[5] Nâs Sûresi, 1

[6] Nâs Sûresi, 2